Jahonda elektr energiyasiga bo‘lgan talabning ortishi, an’anaviy yoqilg‘i resurslarining cheklanganligi va ekologik muammolarning kuchayishi qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan samarali foydalanishni taqozo etmoqda. Ayniqsa, quyosh energiyasi O‘zbekiston sharoitida katta amaliy ahamiyatga ega.

Mamlakatimiz geografik joylashuviga ko‘ra quyosh energiyasidan foydalanish uchun nihoyatda qulay iqlim sharoitiga ega.

- Quyoshli kunlar: Yiliga o‘rtacha 280–300 kun quyosh charroq charqlaydi.

- Potensial quvvat: 1 kvadrat metr maydonga tushadigan quyosh radiatsiyasi miqdori yiliga 1 500 – 1 800 kVt/soatni tashkil etadi.

Bu ko‘rsatkichlar nafaqat yirik sanoat korxonalari, balki davlat idoralari, ta‘lim muassasalari va xususiy xonadonlar uchun ham o‘z-o‘zini elektr energiyasi bilan ta‘minlash imkonini beradi.

Davlat idoralari, ijtimoiy soha va biznes obyektlari uchun ham majburiy ko‘rsatkichlar belgilangan:

- Energetika pasporti va audit: 2026–2030-yillarda davlat tashkilotlariga tegishli bo‘lgan bino va inshootlarning 100 foizini energiya auditidan o‘tkazish hamda ularning energetika pasportlarini shakllantirish.

- Kichik quyosh panellari (Rooftop PV): Barcha davlat muassasalari, maktab, shifoxona hamda tadbirkorlik subyektlari tom qismlarida kichik fotoelektr stansiyalarini o‘rnatish orqali o‘z-o‘zini 100% elektr bilan ta‘minlash dasturi kengaytirilmoqda.

Bugungi kunda energetika xavfsizligini ta’minlash, elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmini oshirish va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish dunyo mamlakatlari oldida turgan muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Iqtisodiyot tarmoqlarining jadal rivojlanishi, aholi soni va turmush darajasining o‘sishi natijasida elektr energiyasiga bo‘lgan talab tobora ortib bormoqda.

Shu nuqtai nazardan qayta tiklanuvchi energiya manbalari, xususan, quyosh energetikasi strategik ahamiyat kasb etmoqda. Xalqaro qayta tiklanuvchi energiya agentligi — IRENA ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yilda dunyo bo‘yicha qayta tiklanuvchi energiya quvvati 692 GVtga oshgan va umumiy qayta tiklanuvchi quvvat 5 149 GVtga yetgan. Yangi quvvatlarning taxminan 75 foizi quyosh energetikasi hisobiga to‘g‘ri kelgan.

Demak, quyosh fotoelektr texnologiyalari nafaqat ekologik jihatdan, balki iqtisodiy va energetik xavfsizlik nuqtai nazaridan ham muhim yo‘nalishga aylanmoqda.

O‘zbekiston geografik joylashuvi va quyoshli kunlarning ko‘pligi sababli quyosh energetikasini rivojlantirish uchun qulay tabiiy sharoitlarga ega.

IRENAning O‘zbekiston bo‘yicha ma’lumotlarida mamlakat hududining katta qismi yuqori quyosh energetikasi potensialiga ega ekani ko‘rsatiladi. Xususan, O‘zbekiston yer maydonining taxminan 88 foizi 1 kVt o‘rnatilgan PV quvvati hisobiga yiliga 1,4–1,6 MVt·soat atrofida elektr ishlab chiqarish imkoniyatiga ega hududlar toifasiga kiradi.

O‘zbekistonda yirik quyosh fotoelektr stansiyalarini barpo etish ishlari ham jadallashmoqda. Masalan, Navoiy viloyati Karmana tumanida 100 MVt quvvatga ega birinchi yirik quyosh fotoelektr stansiyasi 2021 yilda ishga tushirilgan. Keyinchalik Samarqand, Jizzax, Surxondaryo, Buxoro va boshqa hududlarda yirik quyosh energetika loyihalari amalga oshirila boshlandi.

2025 yil yakuni bo‘yicha O‘zbekiston energetika tizimida yirik quyosh fotoelektr stansiyalarining o‘rnatilgan quvvati taxminan 3 930 MVt darajasiga yetgani haqida ma’lumotlar keltirilgan. 2025 yilning o‘zida beshta quyosh elektr stansiyasi, jami 1 413 MVt quvvat bilan ishga tushirilgan.

Bu ko‘rsatkichlar mamlakat energetika tizimida quyosh energetikasining o‘rni tobora ortib borayotganini ko‘rsatadi.

Fotoelektr stansiyasini qurishning o‘zi yuqori samaradorlikni kafolatlamaydi. Stansiyadan maksimal foydalanish uchun uni loyihalash, o‘rnatish, ekspluatatsiya qilish va texnik xizmat ko‘rsatish jarayonlari kompleks ravishda tashkil etilishi zarur.

Quyosh panellarining yo‘nalishi va qiyalik burchagi ishlab chiqariladigan elektr energiyasi hajmiga sezilarli ta’sir qiladi.

O‘zbekiston sharoitida panellarning optimal orientatsiyasi va qiyalik burchagini tanlashda:

- geografik kenglik;

- yil fasllari;

- quyoshning balandlik burchagi;

- binolar va daraxtlardan tushadigan soya;

- mahalliy iqlim xususiyatlari

hisobga olinishi kerak.

O‘zbekistonda chang va qum miqdorining yuqoriligi fotoelektr panellarining samaradorligiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.

Panel yuzasida chang qatlami hosil bo‘lishi quyosh nurlarining fotoelementlarga yetib borishini kamaytiradi. Shuning uchun stansiyaning joylashuvi, mavsum va changlanish darajasiga qarab panellarni muntazam tozalash zarur.

Fotoelektr modullarning samaradorligi harorat oshishi bilan pasayishi mumkin. Shu sababli panellar ostida havo aylanishi ta’minlanishi kerak.

Panellarni tomga juda zich joylashtirish o‘rniga ularning tabiiy sovishi uchun yetarli ventilyatsiya oralig‘ini qoldirish energetik samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi.

Fotoelektr stansiyalarining iqtisodiy samaradorligi

Fotoelektr stansiyasining iqtisodiy samaradorligini baholashda faqat panellarning narxini hisoblash yetarli emas.

Quyidagi xarajatlar hisobga olinishi lozim:

1. panellar qiymati;

2. invertorlar;

3. metallokonstruksiyalar;

4. kabel va himoya qurilmalari;

5. montaj ishlari;

6. loyihalash;

7. texnik xizmat;

8. akkumulyatorlar;

9. monitoring tizimi;

10. kapital ta’mirlash va almashtirish xarajatlari.

Quyosh energetikasining muhim afzalliklaridan biri — elektr energiyasini ishlab chiqarish jarayonida yoqilg‘i yoqilmasligidir.

Bu:

- atmosferaga chiqariladigan zararli moddalarni kamaytirish;

- issiqxona gazlari emissiyasini qisqartirish;

- tabiiy gaz va boshqa yoqilg‘i resurslarini tejash;

- energetik xavfsizlikni oshirish

imkonini beradi.

Shu bilan birga, fotoelektr panellarining ishlash muddati tugagandan keyin ularni qayta ishlash va chiqindilarni boshqarish masalasi ham oldindan rejalashtirilishi zarur.

O‘zbekistonda fotoelektr energetikasini rivojlantirishda bir qator masalalarga e’tibor qaratish zarur.

Birinchi muammo — changlanish.
Echim: avtomatik yoki yarim avtomatik tozalash texnologiyalaridan foydalanish.

Ikkinchi muammo — yuqori harorat.
Echim: panellarning tabiiy sovishini ta’minlaydigan konstruksiyalardan foydalanish.

Uchinchi muammo — elektr energiyasini saqlash.
Echim: litiy-temir-fosfat kabi zamonaviy akkumulyator texnologiyalarini iqtisodiy jihatdan asoslangan holda joriy qilish.

To‘rtinchi muammo — elektr tarmog‘ining qabul qilish imkoniyati.
Echim: intellektual tarmoqlar, energiyani saqlash tizimlari va generatsiyani prognozlash texnologiyalarini rivojlantirish.

Beshinchi muammo — texnik xizmat ko‘rsatish.
Echim: raqamli monitoring va profilaktik texnik xizmat tizimlarini joriy etish.

Asosiy tejash usullari (Kundalik amaliyotda)

1. Yoritish: LED yoritgichlardan va harakat datchiklaridan foydalanish.

2. Texnika va uskunalar: Energy Star / A+++ energiya samaradorligi sinfiga ega uskunalardan foydalanish hamda ishlatilmayotgan jihozlarni tarmoqdan uzib qo‘yish.

3. Isitish va sovitish: Binolar issiqlik izolatsiyasini yaxshilash, konditsioner hamda isitish tizimlari haroratini oqilona darajada ushlash.

4. Muqobil energiya: Quyosh panellari va quyosh suv isitgichlarini o‘rnatish.

Muqobil energiya: fotoelektr stansiyalaridan oqilona foydalanish mavzusida ommobop maqola yozish kerak

So‘nggi yillarda butun dunyoda bo‘lgani kabi mamlakatimizda ham muqobil va qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o‘tish davr talabiga aylanib bormoqda. Xususan, quyosh panellari hamda fotoelektr stansiyalarini o‘rnatish va ulardan unumli foydalanish nafaqat energiya mustaqilligini ta‘minlash, balki iqtisodiy tejamkorlik va ekologik barqarorlikka erishishning ham eng samarali yo‘lidir.

Xulosa

Fotoelektr stansiyalari O‘zbekistonning energetik salohiyatini oshirish, elektr energiyasi ta’minotini diversifikatsiya qilish va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirishning muhim vositalaridan biri hisoblanadi.

O‘zbekistonning yuqori quyosh potensiali fotoelektr texnologiyalaridan keng foydalanish uchun qulay sharoit yaratadi. IRENA ma’lumotlarida ham mamlakatning katta qismi yuqori quyosh resurslariga ega ekani qayd etilgan.

Biroq fotoelektr stansiyasining samaradorligi faqat o‘rnatilgan panellar quvvati bilan belgilanmaydi. Panellarning to‘g‘ri joylashtirilishi, muntazam tozalash, haroratni hisobga olish, sifatli invertorlardan foydalanish, raqamli monitoring, energiyani saqlash tizimlari va iste’molni optimal boshqarish muhim ahamiyatga ega.

Shu sababli kelgusida O‘zbekistonda quyosh energetikasini rivojlantirishda “ko‘proq panel o‘rnatish” tamoyilidan “o‘rnatilgan quvvatdan maksimal samara olish” tamoyiliga bosqichma-bosqich o‘tish maqsadga muvofiq.

Umuman olganda, fotoelektr energetikasini rivojlantirish O‘zbekistonda «yashil iqtisodiyot» tamoyillarini amalga oshirish, energiya samaradorligini oshirish, ekologik ta’sirni kamaytirish va uzoq muddatli energetik barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Kelgusida fotoelektr stansiyalaridan foydalanish samaradorligini oshirish bo‘yicha hududiy quyosh resurslarini baholash, energiya saqlash tizimlarini takomillashtirish va raqamli boshqaruv texnologiyalarini keng joriy etish ilmiy-amaliy jihatdan muhim vazifalardan biri bo‘lib qoladi.