Жаҳонда электр энергиясига бўлган талабнинг ортиши, анъанавий ёқилғи ресурсларининг чекланганлиги ва экологик муаммоларнинг кучайиши қайта тикланувчи энергия манбаларидан самарали фойдаланишни тақозо этмоқда. Айниқса, қуёш энергияси Ўзбекистон шароитида катта амалий аҳамиятга эга.

Мамлакатимиз географик жойлашувига кўра қуёш энергиясидан фойдаланиш учун ниҳоятда қулай иқлим шароитига эга.

- Қуёшли кунлар: Йилига ўртача 280–300 кун қуёш чарроқ чарқлайди.

- Потенсиал қувват: 1 квадрат метр майдонга тушадиган қуёш радиатсияси миқдори йилига 1 500 – 1 800 кВт/соатни ташкил этади.

Бу кўрсаткичлар нафақат йирик саноат корхоналари, балки давлат идоралари, таълим муассасалари ва хусусий хонадонлар учун ҳам ўз-ўзини электр энергияси билан таъминлаш имконини беради.

Давлат идоралари, ижтимоий соҳа ва бизнес обйектлари учун ҳам мажбурий кўрсаткичлар белгиланган:

- Энергетика паспорти ва аудит: 2026–2030-йилларда давлат ташкилотларига тегишли бўлган бино ва иншоотларнинг 100 фоизини энергия аудитидан ўтказиш ҳамда уларнинг энергетика паспортларини шакллантириш.

- Кичик қуёш панеллари (Роофтоп ПВ): Барча давлат муассасалари, мактаб, шифохона ҳамда тадбиркорлик субйектлари том қисмларида кичик фотоелектр станцияларини ўрнатиш орқали ўз-ўзини 100% электр билан таъминлаш дастури кенгайтирилмоқда.

Бугунги кунда энергетика хавфсизлигини таъминлаш, электр энергияси ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш ва атроф-муҳитга салбий таъсирни камайтириш дунё мамлакатлари олдида турган муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Иқтисодиёт тармоқларининг жадал ривожланиши, аҳоли сони ва турмуш даражасининг ўсиши натижасида электр энергиясига бўлган талаб тобора ортиб бормоқда.

Шу нуқтаи назардан қайта тикланувчи энергия манбалари, хусусан, қуёш энергетикаси стратегик аҳамият касб этмоқда. Халқаро қайта тикланувчи энергия агентлиги — ИРЕНА маълумотларига кўра, 2025 йилда дунё бўйича қайта тикланувчи энергия қуввати 692 ГВтга ошган ва умумий қайта тикланувчи қувват 5 149 ГВтга етган. Янги қувватларнинг тахминан 75 фоизи қуёш энергетикаси ҳисобига тўғри келган.

Демак, қуёш фотоелектр технологиялари нафақат экологик жиҳатдан, балки иқтисодий ва энергетик хавфсизлик нуқтаи назаридан ҳам муҳим йўналишга айланмоқда.

Ўзбекистон географик жойлашуви ва қуёшли кунларнинг кўплиги сабабли қуёш энергетикасини ривожлантириш учун қулай табиий шароитларга эга.

ИРЕНАнинг Ўзбекистон бўйича маълумотларида мамлакат ҳудудининг катта қисми юқори қуёш энергетикаси потенсиалига эга экани кўрсатилади. Хусусан, Ўзбекистон ер майдонининг тахминан 88 фоизи 1 кВт ўрнатилган ПВ қуввати ҳисобига йилига 1,4–1,6 МВт·соат атрофида электр ишлаб чиқариш имкониятига эга ҳудудлар тоифасига киради.

Ўзбекистонда йирик қуёш фотоелектр станцияларини барпо этиш ишлари ҳам жадаллашмоқда. Масалан, Навоий вилояти Кармана туманида 100 МВт қувватга эга биринчи йирик қуёш фотоелектр станцияси 2021 йилда ишга туширилган. Кейинчалик Самарқанд, Жиззах, Сурхондарё, Бухоро ва бошқа ҳудудларда йирик қуёш энергетика лойиҳалари амалга оширила бошланди.

2025 йил якуни бўйича Ўзбекистон энергетика тизимида йирик қуёш фотоелектр станцияларининг ўрнатилган қуввати тахминан 3 930 МВт даражасига етгани ҳақида маълумотлар келтирилган. 2025 йилнинг ўзида бешта қуёш электр станцияси, жами 1 413 МВт қувват билан ишга туширилган.

Бу кўрсаткичлар мамлакат энергетика тизимида қуёш энергетикасининг ўрни тобора ортиб бораётганини кўрсатади.

Фотоелектр станциясини қуришнинг ўзи юқори самарадорликни кафолатламайди. Станциядан максимал фойдаланиш учун уни лойиҳалаш, ўрнатиш, эксплуататсия қилиш ва техник хизмат кўрсатиш жараёнлари комплекс равишда ташкил этилиши зарур.

Қуёш панелларининг йўналиши ва қиялик бурчаги ишлаб чиқариладиган электр энергияси ҳажмига сезиларли таъсир қилади.

Ўзбекистон шароитида панелларнинг оптимал ориентатсияси ва қиялик бурчагини танлашда:

- географик кенглик;

- йил фасллари;

- қуёшнинг баландлик бурчаги;

- бинолар ва дарахтлардан тушадиган соя;

- маҳаллий иқлим хусусиятлари

ҳисобга олиниши керак.

Ўзбекистонда чанг ва қум миқдорининг юқорилиги фотоелектр панелларининг самарадорлигига салбий таъсир қилиши мумкин.

Панел юзасида чанг қатлами ҳосил бўлиши қуёш нурларининг фотоелементларга етиб боришини камайтиради. Шунинг учун станциянинг жойлашуви, мавсум ва чангланиш даражасига қараб панелларни мунтазам тозалаш зарур.

Фотоелектр модулларнинг самарадорлиги ҳарорат ошиши билан пасайиши мумкин. Шу сабабли панеллар остида ҳаво айланиши таъминланиши керак.

Панелларни томга жуда зич жойлаштириш ўрнига уларнинг табиий совиши учун етарли вентилятсия оралиғини қолдириш энергетик самарадорликни оширишга хизмат қилади.

Фотоелектр станцияларининг иқтисодий самарадорлиги

Фотоелектр станциясининг иқтисодий самарадорлигини баҳолашда фақат панелларнинг нархини ҳисоблаш етарли эмас.

Қуйидаги харажатлар ҳисобга олиниши лозим:

1. панеллар қиймати;

2. инверторлар;

3. металлоконструксиялар;

4. кабел ва ҳимоя қурилмалари;

5. монтаж ишлари;

6. лойиҳалаш;

7. техник хизмат;

8. аккумуляторлар;

9. мониторинг тизими;

10. капитал таъмирлаш ва алмаштириш харажатлари.

Қуёш энергетикасининг муҳим афзалликларидан бири — электр энергиясини ишлаб чиқариш жараёнида ёқилғи ёқилмаслигидир.

Бу:

- атмосферага чиқариладиган зарарли моддаларни камайтириш;

- иссиқхона газлари эмиссиясини қисқартириш;

- табиий газ ва бошқа ёқилғи ресурсларини тежаш;

- энергетик хавфсизликни ошириш

имконини беради.

Шу билан бирга, фотоелектр панелларининг ишлаш муддати тугагандан кейин уларни қайта ишлаш ва чиқиндиларни бошқариш масаласи ҳам олдиндан режалаштирилиши зарур.

Ўзбекистонда фотоелектр энергетикасини ривожлантиришда бир қатор масалаларга эътибор қаратиш зарур.

Биринчи муаммо — чангланиш.
Ечим: автоматик ёки ярим автоматик тозалаш технологияларидан фойдаланиш.

Иккинчи муаммо — юқори ҳарорат.
Ечим: панелларнинг табиий совишини таъминлайдиган конструксиялардан фойдаланиш.

Учинчи муаммо — электр энергиясини сақлаш.
Ечим: литий-темир-фосфат каби замонавий аккумулятор технологияларини иқтисодий жиҳатдан асосланган ҳолда жорий қилиш.

Тўртинчи муаммо — электр тармоғининг қабул қилиш имконияти.
Ечим: интеллектуал тармоқлар, энергияни сақлаш тизимлари ва генератсияни прогнозлаш технологияларини ривожлантириш.

Бешинчи муаммо — техник хизмат кўрсатиш.
Ечим: рақамли мониторинг ва профилактик техник хизмат тизимларини жорий этиш.

Асосий тежаш усуллари (Кундалик амалиётда)

1. Ёритиш: ЛЕД ёритгичлардан ва ҳаракат датчикларидан фойдаланиш.

2. Техника ва ускуналар: Энергй Стар / А+++ энергия самарадорлиги синфига эга ускуналардан фойдаланиш ҳамда ишлатилмаётган жиҳозларни тармоқдан узиб қўйиш.

3. Иситиш ва совитиш: Бинолар иссиқлик изолатсиясини яхшилаш, кондиционер ҳамда иситиш тизимлари ҳароратини оқилона даражада ушлаш.

4. Муқобил энергия: Қуёш панеллари ва қуёш сув иситгичларини ўрнатиш.

Муқобил энергия: фотоелектр станцияларидан оқилона фойдаланиш мавзусида оммобоп мақола ёзиш керак

Сўнгги йилларда бутун дунёда бўлгани каби мамлакатимизда ҳам муқобил ва қайта тикланувчи энергия манбаларига ўтиш давр талабига айланиб бормоқда. Хусусан, қуёш панеллари ҳамда фотоелектр станцияларини ўрнатиш ва улардан унумли фойдаланиш нафақат энергия мустақиллигини таъминлаш, балки иқтисодий тежамкорлик ва экологик барқарорликка эришишнинг ҳам энг самарали йўлидир.

Хулоса

Фотоелектр станциялари Ўзбекистоннинг энергетик салоҳиятини ошириш, электр энергияси таъминотини диверсификатсия қилиш ва қайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланишни кенгайтиришнинг муҳим воситаларидан бири ҳисобланади.

Ўзбекистоннинг юқори қуёш потенсиали фотоелектр технологияларидан кенг фойдаланиш учун қулай шароит яратади. ИРЕНА маълумотларида ҳам мамлакатнинг катта қисми юқори қуёш ресурсларига эга экани қайд этилган.

Бироқ фотоелектр станциясининг самарадорлиги фақат ўрнатилган панеллар қуввати билан белгиланмайди. Панелларнинг тўғри жойлаштирилиши, мунтазам тозалаш, ҳароратни ҳисобга олиш, сифатли инверторлардан фойдаланиш, рақамли мониторинг, энергияни сақлаш тизимлари ва истеъмолни оптимал бошқариш муҳим аҳамиятга эга.

Шу сабабли келгусида Ўзбекистонда қуёш энергетикасини ривожлантиришда “кўпроқ панел ўрнатиш” тамойилидан “ўрнатилган қувватдан максимал самара олиш” тамойилига босқичма-босқич ўтиш мақсадга мувофиқ.

Умуман олганда, фотоелектр энергетикасини ривожлантириш Ўзбекистонда «яшил иқтисодиёт» тамойилларини амалга ошириш, энергия самарадорлигини ошириш, экологик таъсирни камайтириш ва узоқ муддатли энергетик барқарорликни таъминлашга хизмат қилади. Келгусида фотоелектр станцияларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш бўйича ҳудудий қуёш ресурсларини баҳолаш, энергия сақлаш тизимларини такомиллаштириш ва рақамли бошқарув технологияларини кенг жорий этиш илмий-амалий жиҳатдан муҳим вазифалардан бири бўлиб қолади