Бугунги кунда инсоният олдида турган энг долзарб масалалардан бири — атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланишдир. Иқтисодий тараққиёт билан бир қаторда экологик муаммоларнинг кучайиб бораётгани “яшил иқтисодиёт” тушунчасини жаҳон миқёсида муҳим йўналишга айлантирди. Шу боис яшил иқтисодиётни ривожлантириш — замон талабига айланди.

Шунингдек, ҳозирги глобаллашув ва жадал саноатлашув шароитида инсоният олдида турган энг муҳим муаммолардан бири атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан самарали фойдаланиш ҳисобланади. Иқтисодий ўсиш билан бир вақтда экологик мувозанатнинг бузилиши, иқлим ўзгариши, биохилма-хилликнинг камайиши каби салбий ҳолатлар “яшил иқтисодиёт” концепциясини жорий этишни замон талабига айланмоқда.

Яшил иқтисодиёт — бу иқтисодий ўсишни таъминлаш билан бирга, атроф-муҳитга зарар етказмаслик, инсон саломатлигини асраш ва келажак авлодлар манфаатларини ҳисобга олган ҳолда ривожланишни англатади. Экологик хавфсизликни сақлаш ва инсон саломатлигини ҳимоя қилишга қаратилган иқтисодий моделдир Унинг асосий мақсади — табиий ресурслардан тежамкорлик билан фойдаланиш, қайта тикланувчи энергия манбаларини жорий этиш, энергия самарадорлигини ошириш, чиқиндиларни қайта ишлаш ҳамда “яшил технологиялар”ни кенг жорий этишдан иборатдир.

Ҳозирги кунда иқлим ўзгариши, ҳаво ифлосланиши, сув танқислиги каби муаммолар кўплаб мамлакатлар иқтисодиётига салбий таъсир кўрсатмоқда. Яшил иқтисодиёт эса ушбу муаммоларни ҳал этишда самарали ечим сифатида намоён бўлади. Масалан, қуёш ва шамол энергиясидан фойдаланиш нафақат табиатни асрайди, балки узоқ муддатда иқтисодий харажатларни ҳам камайтиради.

Бугунги кунда кўплаб давлатлар иқтисодиёти иқлим ўзгариши оқибатларидан жиддий зарар кўрмоқда. Сув ресурсларининг танқислиги, ҳаво ифлосланиши ва ер деградацияси иқтисодий барқарорликка таҳдид солмоқда. Яшил иқтисодиёт эса мазкур муаммоларни бартараф этиш билан бирга, иқтисодий самарадорликни ҳам оширади. Хусусан, қуёш, шамол ва биомасса энергияси каби қайта тикланувчи манбалардан фойдаланиш энергия импортига бўлган қарамликни камайтиради.

Яшил иқтисодиётнинг яна бир муҳим жиҳати — Ўзбекистон шароитида янги иш ўринларини яратишдир. Экологик тоза ишлаб чиқариш, қайта ишлаш саноати ва инновацион технологиялар соҳасида юқори малакали мутахассисларга эҳтиёж ортиб бормоқда. Бу эса олий таълим муассасалари олдига замонавий билим ва кўникмаларга эга кадрлар тайёрлаш вазифасини қўяди.

Бугунги кунда глобал иқлим ўзгариши, ҳаво ифлосланиши ва энергия ресурсларига бўлган талабнинг ошиб бориши ҳолатида мамлакатлар яшил иқтисодиётни ривожлантиришни устувор мақсадлардан бирига айлантирмоқда. Ўзбекистон ҳам ушбу йўналишда фаол ислоҳотлар амалга ошириб, экологик ва иқтисодий барқарорликни таъминлашга интилаётган давлатлар сирасига киради.

Яшил иқтисодиёт — бу иқтисодий ўсиш билан бир вақтда табиий ресурсларни самарали бўлиштириш, чиқиндиларни камайтириш ва экологик хавфсизликни таъминлашни назарда тутган иқтисодий моделдир. Бу концепция мамлакатнинг барқарор тараққиётини таъминлашда муҳим омилдир.

Ўзбекистоннинг яшил иқтисодиётга ўтиш стратегияси доирасида қайта тикланувчи энергия манбалари (ҚТЭМ) тез ривожлантирилмоқда:

- 2025 йил бошига қайта тикланувчи энергия қуввати 4.06 ГВтга етган ва ушбу қулайликлар жами электр энергияси ишлаб чиқариш қобилиятида сезиларли улушга эга бўлмоқда. Бу қуёш энергияси бўйича катта лойиҳалар билан таъминланган.

- Ҳозирда мамлакатда 13 та қуёш ва 5 та шамол электр станцияси фаолият юритмоқда, улар умумий қуввати тахминан 4.7 минг МВт ни ташкил этади ва бу станциялар умумий жами электр энергияси ишлаб чиқаришда қайтариб бўлмайдиган улушга эга бўлмоқда.

- Ўзбекистон ҳукумати 2030 йилга қадар қайта тикланувчи энергия улушини умумий энергия сарфида 54 %гача етказишни мақсад қилган, бу мамлакатнинг иқтисодий ва экологик стратегиясида муҳим режадир.

- Шу билан бир қаторда, мамлакатда қайта тикланувчи энергия лойиҳалари бўйича 11 та қуёш ва 3 та шамол электр станцияси жорий этилиб, уларнинг умумий қуввати тахминан 3 467 МВт га етиб борган.

Бу статистик кўрсаткичлар мамлакатда яшил иқтисодиётни ҳамжамиятда жорий қилиш учун катта имкониятлар яратгани ва барқарор энергетика тизимини шакллантиришда муҳим босқичлар бўлганини кўрсатади.

Ўзбекистоннинг «яшил иқтисодиёт» стратегияси нафақат экологик қўллаб-қувватлаш, балки иқтисодий самарадорликни оширишга ҳам хизмат қилмоқда. Қайта тикланувчи энергия қувватларини кенгайтириш орқали:

- Иқлим ўзгариши таъсирини камайтириш;

- Ташқи энергия импортига бўлган қарамликни камайтириш;

- Янги иш ўринлари яратиш;

каби ижобий натижаларга эришиш режалаштирилмоқда. Бир гап билан айтганда, яшил иқтисодиёт ўзбекистон иқтисодиётининг барқарор ривожланиши учун замонавий ва зарур йўналишдир.

Гидроэлектр станциялар ҳолати

- Ҳозирда Ўзбекистонда гидроэнергетика секторининг умумий ўрнатилган қуввати тахминан 1 900–2 200 мегаватт (МВт) атрофида бўлиб, мамлакатнинг умумий электр энергияси қувватига 10–12 % улуш қўшмоқда.

- Гидроэлектр станциялар “Ўзбекгидроэнерго” тизимида жами 40дан ортиқ эски ва янги ГЭСлар фаолият кўрсатади.

- 2017 йилда 35 атрофида бўлган ГЭСлар сони 2023 йилга бориб 58 дан ошган, ўрнатилган қувват ҳам 1 856 МВтдан 2 233 МВтгача ўсган.

- Режага кўра, 2020–2030 йилларда гидроэнергетика қуввати янада кенгайтирилиб, тахминан 3 785 МВтгача етиши режалаштирилган.

- 2025 йилда гидроэлектр станциялар умумий ҳисобда тахминан 6.5 миллиард киловатт-соат (кВт·соат) электр энергияси ишлаб чиқарган. Бу кўрсаткич 2024 йилга нисбатан камайган, асосий сабаби — сув харидининг пасайиши ва иқлим шароитларининг ўзгариши.

- Шу билан бирга, ГЭСлар ва бошқа “яшил” энергия манбалари (қуёш, шамол) биргаликда мамлакатдаги **барча электр энергиясининг 21.5 %**гача ишлаб чиқариб берган.

- 2023 йил давомида Ўзбекистонда 8 та янги гидроэлектр станция қурилган ва уларнинг жами қуввати 190 МВт ташкил қилди.

- 2026 йилда тахминан 2 983 та микро ГЭСлар, жами 164 МВт қувват билан лойиҳалаштирилмоқда, бу 500 миллион кВт·соат йиллик энергия ишлаб чиқариш имкониятини беради.

Хулоса қилиб айтганда, яшил иқтисодиёт — бу фақат экологик йўналиш эмас, балки барқарор ижтимоий-иқтисодий тараққиётнинг асосий омилидир. Уни ривожлантириш орқали жамиятнинг экологик маданияти юксалади, иқтисодий ўсиш таъминланади ва келажак авлодлар учун соғлом муҳит яратилади. Шу боис яшил иқтисодиётни қўллаб-қувватлаш ва уни ҳаётга татбиқ этиш ҳар бир давлат ва жамиятнинг устувор вазифасига айланмоғи лозим.

Маъмурий хўжалик ва меҳнатни муҳофаза қилиш бўлими

бошлиғи Қосимов Элмурод