Nizolarni sudgacha yetkazmasdan, murosaga asoslangan holda hal etish mexanizmi sifatida mediatsiya instituti zamonaviy huquqiy tizimda muhim o‘rin egallaydi. Mazkur jarayonning samaradorligi, avvalo, mediator shaxsining professional va axloqiy fazilatlariga, xususan uning xolisligi, halolligi va mas’uliyatiga bevosita bog‘liqdir. Shu bois mediatorlarning kasbiy faoliyatini tartibga soluvchi etik qoidalarni belgilash va ularning ijrosini ta’minlash dolzarb masala hisoblanadi.

O‘zbekiston Respublikasida mediator etikasi masalasi normativ-huquqiy jihatdan mustahkamlandi. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirining 2025-yil 30-dekabrdagi buyrug‘i bilan tasdiqlangan (ro‘yxat raqami: 3741) Mediatorlarning kasb etikasi qoidalari ushbu sohada muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.

Mediator etikasi tushunchasi va uning asosiy tamoyillari.

Mediator etikasi – bu mediatsiya jarayonida vositachi sifatida ishtirok etuvchi shaxsning xatti-harakatlariga qo‘yiladigan axloqiy hamda professional talablar majmuidir. Ushbu talablar mediator faoliyatining halol, shaffof va ishonchli amalga oshirilishini ta’minlashga qaratilgan.

Kasb etikasi qoidalarida, xususan, quyidagi fundamental tamoyillar belgilangan:

-      mediatorning mustaqilligi va mutlaq xolislikka rioya qilishi;

-      mediatsiya jarayonida olingan axborotlarning maxfiyligini ta’minlash;

-      manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish va bunday holatlar mavjud bo‘lganda ularni oshkor etish;

-      mediatorlarning mediatsiya taraflari bilan hamkorligi va teng huquqliligi;

-      mediatorning faqat vositachilik funksiyasini bajarishi, ya’ni tomonlar uchun qaror qabul qilmasligi.

Mazkur tamoyillar mediatorning nizolashuvchi tomonlar o‘rtasida konstruktiv va adolatli muzokaralar olib borish uchun qulay sharoit yaratishini nazarda tutadi. Mediator nizoning mohiyatiga baho berish yoki taraflardan birining foydasiga hukm chiqarish vakolatiga ega emas.

Etika qoidalarini buzish oqibatlari.

Mediator tomonidan kasb etikasi qoidalarining buzilishi intizomiy javobgarlik choralarini qo‘llashga asos bo‘ladi. Bunday holatlar odatda quyidagi tartibda ko‘rib chiqiladi:

- mediatsiya ishtirokchilari tomonidan mediator ustidan shikoyat kiritiladi;

- shikoyat vakolatli adliya organlari tomonidan belgilangan tartibda ko‘rib chiqiladi;

- mediatorning aybi tasdiqlangan taqdirda unga nisbatan ogohlantirish berilishi, mediatorlar reyestridan chiqarilishi yoki uning faoliyati vaqtincha to‘xtatilishi mumkin.

Masalan, mediatsiya jarayonida maxfiy ma’lumotlarni oshkor etish yoki bir taraf manfaatlarini ko‘zlab xolislik prinsipini buzish kasb etikasi talablariga zid hisoblanadi va tegishli javobgarlikka sabab bo‘ladi.

Xalqaro tajriba tahlili

Xalqaro amaliyotda ham mediator etikasi masalasiga alohida e’tibor qaratiladi. Jumladan, Amerika Qo‘shma Shtatlarida “Model Standards of Conduct for Mediators” nomli hujjat mediatorlar faoliyatining axloqiy standartlarini belgilaydi. Ushbu kodeksda mediatorning taraflardan biriga bosim o‘tkazishi, asossiz va’dalar berishi yoki yashirin manfaatlarga ega bo‘lishi qat’iyan man etiladi. Shuningdek, mediatorlarning malakasini muntazam oshirib borishi majburiy hisoblanadi.

Rossiya Federatsiyasida esa mediatsiya faoliyati 2010-yilda qabul qilingan 193-FZ-sonli qonun asosida tartibga solinadi. Ushbu hujjatga muvofiq, kasb etikasi talablarini buzgan mediator professional ro‘yxatdan chiqarilishi mumkin bo‘lib, mazkur jarayon jamoatchilik nazorati ostida amalga oshiriladi.

Xulosa

Mediatsiya institutining barqaror va ishonchli faoliyat yuritishini ta’minlash uchun quyidagi shartlar muhim ahamiyatga ega:

- kasb etikasi qoidalarining aniq va tushunarli shaklda belgilanishi;

- har bir mediator o‘zining huquqiy va axloqiy javobgarligini chuqur anglashi;

- mediatorlar faoliyati ustidan shikoyat qilish mexanizmlarining ochiq va samarali bo‘lishi;

- etika buzilishi holatlariga nisbatan qat’iy va adolatli choralar ko‘rilishi.

Xulosa qilib aytganda, mediatsiya jarayonining adolatli va samarali bo‘lishi mediatorning halolligi va mas’uliyatiga chambarchas bog‘liqdir. Huquqiy normalar bu jarayonga muayyan kafolatlar bersa-da, insoniy va professional mas’uliyat mediator faoliyatining eng muhim omili bo‘lib qolaveradi.

Pedagoglar Markazi o’qituvchisi

Azimjon Azamatovich Eshonqulov

Penn State University LL.M