Bugungi kunda raqamli texnologiyalar jamiyat hayotining deyarli barcha sohalariga chuqur kirib kelgan. Davlat boshqaruvi, bank-moliya tizimi, ta’lim, sog‘liqni saqlash, savdo va kundalik muloqot jarayonlari axborot texnologiyalarisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Axborot almashinuvi tezligi va hajmining keskin oshishi bir tomondan qulayliklar yaratgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan turli xavf-xatarlarni ham yuzaga keltirmoqda. Ayniqsa, axborotlarning elektron ko‘rinishda saqlanishi va uzatilishi ularni himoyalash masalasini nihoyatda dolzarb qilib qo‘ymoqda. Kiberxavfsizlik tushunchasi axborot tizimlari, kompyuter tarmoqlari va ma’lumotlarni ruxsatsiz kirish, o‘zgartirish, yo‘q qilish yoki noqonuniy tarqatishdan himoyalashga qaratilgan chora-tadbirlar majmuasini anglatadi. Bu soha nafaqat texnik bilimlarni, balki tashkiliy va huquqiy yondashuvlarni ham talab qiladi. Kiberxavfsizlikni faqat antivirus dasturlari yoki murakkab parollar bilan cheklab bo‘lmaydi, chunki zamonaviy tahdidlar ancha murakkab va ko‘p qirrali hisoblanadi. Axborot xavfsizligiga tahdid soluvchi omillar juda xilma-xildir. Ulardan eng keng tarqalganlari zararli dasturlar bo‘lib, ular foydalanuvchi bilmagan holda tizimga kirib, ma’lumotlarni o‘g‘irlashi yoki tizim faoliyatini izdan chiqarishi mumkin. Viruslar, troyanlar, josus dasturlar va shifrlovchi viruslar bugungi kunda eng ko‘p uchraydigan zararli dasturlar sirasiga kiradi. Bunday hujumlar natijasida shaxsiy ma’lumotlar yo‘qolishi, moliyaviy zarar yetishi yoki muhim axborotlar oshkor bo‘lishi mumkin.

        So‘nggi yillarda fishing va ijtimoiy muhandislik hujumlari ham keng tarqalmoqda. Bu usullarda jinoyatchilar texnik vositalardan ko‘ra ko‘proq inson psixologiyasidan foydalanadi. Masalan, foydalanuvchilarga ishonchli tashkilot nomidan soxta elektron pochta xabarlari yuborilib, ulardan maxfiy ma’lumotlarni kiritish so‘raladi. Ko‘plab foydalanuvchilar bunday xabarlarni haqiqiy deb qabul qilib, o‘z login va parollarini firibgarlarga topshirib qo‘yadi. Natijada shaxsiy va xizmatga oid ma’lumotlar xavf ostida qoladi. Axborotlarni himoyalashda inson omili alohida ahamiyat kasb etadi. Eng zamonaviy himoya tizimlari ham foydalanuvchining e’tiborsizligi yoki mas’uliyatsizligi sababli samarasiz bo‘lishi mumkin. Oddiy xavfsizlik qoidalariga amal qilmaslik, masalan, bir xil paroldan uzoq vaqt foydalanish, begona qurilmalarga ishonchsiz fayllarni yuklash yoki ochiq Wi-Fi tarmoqlaridan ehtiyotsiz foydalanish katta xavflarga olib keladi. Shu sababli axborot xavfsizligi bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarni oshirish har bir foydalanuvchi uchun muhimdir. Tashkilotlar miqyosida kiberxavfsizlikni ta’minlash yanada murakkab jarayon hisoblanadi. Bunda axborot tizimlarini himoyalash bilan bir qatorda, ichki tartib-qoidalar va xavfsizlik siyosatini ishlab chiqish ham muhim ahamiyatga ega. Xodimlarning axborotlarga kirish huquqlarini aniq belgilash, muhim ma’lumotlarning zaxira nusxalarini yaratish, tizimlarni muntazam ravishda yangilab borish va xavfsizlik auditlarini o‘tkazish zarur hisoblanadi. Bu choralar tashkilot faoliyatining barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.

        Shuningdek, bulutli texnologiyalar va masofaviy ishlash tizimlarining rivojlanishi kiberxavfsizlikka bo‘lgan talablarni yanada oshirdi. Masofadan ishlovchi xodimlar sonining ko‘payishi bilan birga, axborotlarga turli joylardan kirish imkoniyati ham kengaydi. Bu esa qo‘shimcha himoya choralarini talab qiladi. Ikki bosqichli autentifikatsiya, ma’lumotlarni shifrlash va xavfsiz aloqa kanallaridan foydalanish bunday holatlarda muhim ahamiyatga ega. Davlat miqyosida kiberxavfsizlik masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Axborot infratuzilmasini himoyalash, muhim davlat axborot resurslarini saqlash va kiberjinoyatlarga qarshi kurashish uchun maxsus qonunlar va strategiyalar ishlab chiqilmoqda. Kiberxavfsizlikni ta’minlash orqali davlat boshqaruvi tizimlarining barqarorligi va fuqarolarning axborot xavfsizligi mustahkamlanadi.

        Kiberxavfsizlik sohasida mutaxassislar tayyorlash ham muhim vazifalardan biridir. Zamonaviy tahdidlarga qarshi samarali kurashish uchun malakali kadrlar zarur. Shu bois ta’lim muassasalarida axborot xavfsizligi fanlarini rivojlantirish, amaliy mashg‘ulotlar va treninglar o‘tkazish katta ahamiyatga ega. Bu esa kelajakda kiberxavflarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.

        Xulosa qilib aytganda, kiberxavfsizlik va axborotlarni himoyalash bugungi raqamli jamiyatning ajralmas qismi hisoblanadi. Har bir foydalanuvchi, tashkilot va davlat ushbu masalaga mas’uliyat bilan yondashishi lozim. Axborotlardan oqilona foydalanish, ularni himoyalash va xavfsizlik qoidalariga rioya qilish orqali kiberxavflarni sezilarli darajada kamaytirish mumkin. Bu esa raqamli texnologiyalardan xavfsiz va samarali foydalanish imkonini beradi.

Raqamli ta’lim texnologiyalari markazi

O‘tkir Jalolov